Budynek Prochowni jest jednym z ostatnich zabytków odbudowanych po wojnie.

Prochownia – młyn ze stępami do robienia prochu lub skład prochu. Pod nazwą prochowni znany był powszechnie w Warszawie budynek zmurowany za Stefana Batorego u wylotu ulicy Mostowej nad Wisłą w kształcie wieży czworobocznej z przeznaczeniem na bramę mostową, przerobiony w latach 1648 i 1649 za jeneralstwa Arciszewskiego na prochownię. Prochownię tę zbudowano na dwa piętra, które się komunikowały schodami kręconymi. Na piętrach urządzono rusztowania do składania beczek z prochem, do których podnoszenia służyła winda z blokami i liną. Wejście zamykało się drzwiami żelaznemi, okna takiemiż kratami i okiennicami. Prochownia ta za czasów Augusta III Sasa przeistoczona została na więzienie, na którem Stanisław August kazał położyć napis: „Nie miejsce, ale zbrodnia ludzi hańbi”. Stąd nazwa „prochowni” stała się dla ludu warszawskiego synonimem więzienia i jeszcze niedawno słyszeliśmy starych ludzi w Warszawie każde więzienie „prochownią” mianujących. Ale nietylko lud tak mówił. W sztukach teatralnych z końca XVIII w. czytamy: „Dłużnika nie mogącego wekslu płacić, do prochowni zapakują”. Składy prochu z prochowni powyżej wmiankowanej Brühl kazał przenieść za miasto, w okolice Woli.

Encyklopedia staropolska, Zygmunt Gloger

Historia tego budynku sięga roku 1581, kiedy to został wybudowany z przeznaczeniem na Basztę Mostową i wieńczył pierwszy w Polsce i najdłuższy w tym czasie w Europie most. Przez lata pełniła różne funkcje poczynając od "Depositorium Prochowego Koronnego" poprzez więzienie- Dom Poprawy- a kończąc na Ośrodku Ognisk Wychowawczych. Teraz jest tu ważny ośrodek warszawskiej edukacji kulturalnej oraz teatr niezależny.

Niegdyś wąwozem dzisiejszej Mostowej biegła droga do przeprawy przez Wisłę. Gdy w połowie XVI wieku Warszawa stała się ośrodkiem życia politycznego w Polsce, król Zygmunt August zdecydował się na wybudowanie w tym miejscu stałego mostu przez Wisłę. W 1568 roku rozpoczęto wbijanie pali w dno rzeki, pięć lat później most został otwarty dla ruchu, ale prace wykończeniowe trwały jeszcze dziewięć lat. Most był wielkim wydarzeniem. Pisano o nim wiersze.

Po śmierci króla dalsze prace finansowała jego siostra Anna Jagiellonka, która w 1581 roku kazała wznieść basztę mostową. Miała ona chronić most przed pożarem i wrogami. Po dzisiejszym umiejscowieniu baszty widać doskonale jak bardzo się oddaliła przez kilka wieków Wisła od skarpy.

Pierwotnie baszta składała sie z wieży o dwóch kondygnacjach. Parter był podzielony przez konstrukcję mostu na dwie części. Ocenia się, że poziom powierzchni mostu był znajdował się 1.5 metra poniżej dzisiejszego parteru. Ze względu na obronny charakter budynku pomieszczenia parteru miały po dwa otwory strzelnicze: w stronę Wisły i w stronę miasta. Wielkie otwory wejściowe od strony południa i północy były przeznaczone na wprowadzenie dział. Ówczesny parter stał sie poźniej piwnicą, gdyż teren podniósł się o 3.8 metra.

Żywot mostu nie był długi. Już w 1609 roku kra zerwała jedno z przęseł mostu. Po tej katastrofie nie odbudowano go a na elekcje królów budowano mosty łyżwowe.

Baszta straciła znaczenie, nie było czego chronić. W tej sytuacji Władysław IV przeznaczył budynek na koronny skład prochu. Przebudową w latach 1648 - 1649 kierował gen. Krzysztof Arciszewski, budowniczy arsenałów. Zamurowane zostały strzelnice i brama przejazdowa. Zostało tylko jedno wejście od północy.

Prochownia istniała 120 lat. W tym czasie miasto się tutaj bardzo rozbudowało i skład prochu zaczął zagrażać bezpieczeństwu ludności. Konieczne stało się przeniesienie prochowni w bardziej odludne miejsce. Wybrano pole miedzy Wisłą a Powązkami.

Baszta była w tym czasie bardzo zniszczona. Marszałek Stanisław Lubomirski rozkazał ją rozbudować na więzienie. Dla tego celu celu kupiono plac przed basztą i postawiono tu piętrową kamienicę o klasycystycznej fasadzie, ozdobionej trójkątnym tympanonem z symbolami sprawiedliwości. Pod gzymsem znajdował się wielki napis: "Na poprawę złych miejsce od sądu wyznaczone".

W więzieniu marszałkowskim osadzano za różne przestępstwa, przeważnie za złodziejstwo i długi. Wieźniowie nie byli traktowani równo. Ci zadłużeni nie byli bici, nie wysyłano ich również do robót publicznych. Mogli nawet chodzić po mieście i żebrać. Od strony Wisły więźniowie mieli ogródek. Więzienia marszałkowskie lepiej traktowały więźniow niż pozostałe a marszałek uchodził za reformatora sądownictwa.

Po upadku Rzeczyspospolitej w ogródku wybudowano dwupiętrowe skrzydło. Mieściło sie tutaj więzienie inkwizycyjne, które w 1833 roku przeniesiono do Arsenału a następnie na Pawiak. Opuszczone zabudowania rząd sprzedał osobie prywatnej, Józefowi Wilsonowi, który basztę przerobił na małe mieszkania. Na parterze były sklepy.

W 1918 roku Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości postulowało, aby miasto odkupiło zabytkowy budynek.

W 1944 roku Prochownia została wypalona. Po wojnie długo czekała na odbudowę. Ciągle nie wiadomo było, co ma się w niej mieścić. Wreszcie postanowiono ją włączyć do wybudowanej siedziby Państwowego Zespołu Ognisk Wychowawczych. Odbudową kierował arch. Jan Grudziński. Frontową część budynku odbudował wg stanu z czasów stanisławowskich a baszcie przywrócił stan pierwotny. Posiada ona wiele oryginalnych fragmentów: cześci łuku bramy, łuki dawnych wyjść, mur z czasów Arciszewskiego, wzmocniony kamieniami. Fosa od strony Wisły daje pojęcie jak kiedyś tu wyglądał poziom terenu.

Bogata historia tego budynku ma duży wpływ na jego atrakcyjność kulturową, co wykorzystał Wojciech Siemion rozwijając tu działalnoć teatralną. Po kilku latach artystycznego niebytu to magiczne miejsce odżyło - od 2002 roku budynek należy do Stołecznego Centrum Edukacji Kulturalnej. Od chwili przejęcia sceny odbywa się na niej wiele istotnych dla miasta wydarzeń edukacyjnych i kulturalnych tworzonych we współpracy z ośrodkami edukacji kulturalnej, szkołami, organizacjami pozarządowymi. To uroczyste gale finałowe ogólnopolskich, wojewódzkich i lokalnych konkursów oraz przeglądów i realizacje dużych projektów edukacyjnych. Została tu stworzona niezależna scena teatralna o nazwie Teatr Stara Pochoffnia, na której do końca sezonu 2009 prężnie działały różne stowarzyszenia i fundacje min. Teatr Konsekwentny, Unia - Teatr Niemozliwy i Fundacja Scena Współczesna. Obecnie oblicze Artystyczne Starej ProchOFFni kształtuje Teatr Konsekwentny a nad całością czuwa Stołeczne Centrum Edukacji Kulturalnej.

info min. za http://eela1.blox.pl/

Galeria zdjęć: